Toti Martinez de Lezea, idazlea

Lau emakume, arto-sail bera

Toti Martinez de Lezea Larrabetzuko idazleak El maizal eleberria argitaratu du. Bere azken lan horretan jaso du familia bereko lau emakumeren historia, eta 1852tik 1975era arteko testuinguruan kokatu. Orrialdeetara eraman du bizi diren gizarteari aurre nola egiten dioten. 

“Bakoitzak garai politiko eta sozial ezberdin bat bizi arren, komuneko egoera bat dute: lan egin, ikasi edo bidaiatu ahal izateko, aitaren edo senarraren bai­mena behar dute. Orduan, eleberrian haie­tako bakoitzaren borroka islatu dut, aurrera jarraitzeko eta nahi dutena egi­teko. Bestalde, kontuan hartu behar da asal­dura handiko garaia dela, izan zi­relako Lehenengo Mundu Gerra, 1918ko pandemia, Errepublika, Bigarren Mundu Gerra eta diktadura”, kontatu digu egileak. 

Emakumeak dira istorioaren protago­nis­tak, “populazioaren erdia garelako eta guri buruz hitz egin behar delako. Gainera, eleberriko emakumeek bazuten zer kon­ tatu”. Izan ere, egokitu zaien ga­raian bizi izaten ahalegintzen diren emaku­meak di­ra. “Birramamarekin gogoratu nin­tzen egun batean, eta hura zein ama­ma ezagutu nituela hausnartu nuen, eta ama… Hori izan zen abiapuntua, bai­na ele­berriaren protagonistak ez dira ni­re fa­miliako emakumeak, ez, inondik ino­ra; edozein herritako emakumeak izan dai­tezke, zeinak familiara, etxera, ba­se­rrira, senarra eta seme-alabengana… mu­ga­tuta baitaude eta etxetik kanpo lan egiteko edo euren bizitza egiteko au­kerarik ez duten”. Gainera, oso arau sozial eta moral zorrotzak jasan behar dituzte. “Esa­terako, ezkondu ostean, senarren bai­mena beharrezkoa zen lanean jarraitu ahal izateko… Eta senarrak etxetik al­de egiten bazuen edo adulteriogilea ba­zen, ez zen ezer gertatzen; hala ere, etxe­tik emakumeak alde egiten bazuen edo adulteriogilea emakumea bazen… Bo­rroka isila izan da, lerro-buru handietara ailegatu ez dena, gaur egun gauden lekuan egon ahal izateko. Orain lan egin eta nahi duguna egin dezakegu; bueno, bakarrik neurri bateraino…”. 

 

“Protagonistak edozein herritako emakumeak izan daitezke, etxera, senarra eta seme-alabengana mugatuta daudenak”

 

Martinez de Lezeak guztira 27 ele­be­rri idatzi ditu eta 23tako istorioa Eus­kal Herrian gertatzen da; gainerakoak Eus­kal Herritik kanpo kokatu ditu, baina pro­tagonistak euskaldunak dira. Oraingo ho­netan, edozein herritako biztanleak izan daitezkeen emakume horiek Huescan bi­zi dira. “Komenigarria da noizean behin kanpora atera eta paseoa egitea (kar-kar). Istorioa edozein herritan kokatu ahal­ko nukeen, adibidez, Andaluzian, bai­na gutxi dakit Andaluziari buruz, bere he­rritarrei buruz, euren pentsatzeko era­ri buruz… Dakidanaz idazten dut eta Hues­ca gure izter-lehengusina da: izen his­torikoa Oska da; Iruñeko Erresumako par­te zen, harik eta Sancho III.ak Hues­cako iparraldea semeari, Ramirori, eman zion arte; Aragoiko Erresumaren hasiera da… Era berean, Huescan toponimo eta izen-abizen euskaldunak ere badaude, hala nola Aierbe, Learre eta Izarbe, eta Pirinioetan Basajarauren eta Mari Buena­ren istorioak kontatzen dira. Gainera, Nafa­rroaren mugakideak izan ziren he­rrietan euskaraz egitea debekatu zen XIX. mendean”. 

 

Erronka

Arrazoi pertsonalagoak ere izan di­tu, Huesca agertoki aukeratzeko. “Asko gus­tatzen zaidan ingurua da, eta, beste al­detik, senarraren bigarren abizena Buisán da, hango herrixka txikia dena. Era berean, herenaitite Huescakoa zen. Conrado Gar­cía zuen izena, eta Iruñako katedralaren organo-jotzailea izateaz gainera, Iruñako Orfeoia sortu zuen, eta Julian Gayarre deskubritu”. Azken eleberria erronka ere izan da larrabetzuarrarentzat. “Istorioa elkarrizketarik gabe, prosa hutsean, idaz­te­ko erronka bota nion neure buruari, eta meritu handia du horrek, zeren eta kontatzen baitut beste batek kontatu didana hirugarren bati gertatu zaionari buruz. Horrek ondo idatzita egon behar du, eta errepikakorra ez izan. Erabateko esperientzia izan da”.   

 

“Istorioa prosa hutsean, idazteko erronka bota nion neure buruari, eta erabateko esperientzia izan da”

 

El maizal urte sabatiko baten ostean idatzi du Martinez de Lezeak. “Pandemia zela-eta dena itxi zen, eta, idatzi beharrean, erabaki nuen denbora irakurtzen ematea, ope­rak, antzezlanak… ikusten; hala ere, egia da Nur bildumaren 16. alea ka­le­ra­tu nuela: Nur eta zirku miragarria”. Zen­bait kolaborazio ere egin ditu urte sabatiko horretan, esaterako, Sorginak eta sorginkeriak ikuskizuna Gorka Hermosa­rekin eta Edurne Zabalorekin. “Emilio Arias trobadorearekin batera ere saioa egin dut Done Jakue Bideari buruz, eta ur­tarrilean Bretxa eleberrian oinarritutako musikala aurkeztuko da Donostian. Poz-pozik nago”. Bretxa musikala Bergarako An­tzerki Musikala elkarteak eramango du Victoria Eugenia antzokira urtarrilaren 13an, 14an eta 15ean, eta dagoeneko ia sa­rrera guztiak saldu dira. 

 

Nurrek eta lagunek Chiapasen dute abentura

Larrabetzuko idazleak Nur gaz­te­txoentzako bildumaren 17. alea ere ka­leratu du: Nur eta. Pro­tagonista eta lagunak Mexikora, Chia­pasera, bidaiatu dute oraingo ho­netan. “Lagun batek harreman es­tua du hangoekin eta eleberri bat han kokatzeko proposamena egin zi­dan. Hango errealitatea oso ondo eza­gu­tzen ez dudanez, erantzun nion ez nue­la eleberririk idatziko, baina ipui­na idaz­tera animatuko nintzela. Gaine­ra­ko istorioekin alderatuta, erabat ez­ber­dina da; nolanahi ere, idaztearen hel­buruetako bat da hain zuzen umeei era­kustea munduan beste leku batzuk dau­dela”. 

Istorioa Palenque hirian gertatzen da. “Maien antzinako herria da Palen­que eta Pakal erregearen hilobian iru­di bitxi bat dago. Horretan erregea «bes­te mun­dura» egiten dabilen bi­daia irudikatzen da, eta batzuen us­tez, badirudi he­gazkinaren antza duen ontzia gidatzen ari dela; hor­taz, beste mundu batetik eto­rritako izakia dela pentsatzen du­tenak ba­daude. Egia esan, kultura guz­tietan izan da uste hau: Lurrean bi­zi ziren lehenengo izaki bizidunak bes­te mundu batzuetatik etorritako erral­doiak ziren eta gizakiei irakatsi zie­ten lurra lantzen, irina nola egin, me­tala nola urtu tresnak egiteko… Izan ere, ez zuten ulertzen gizakiek gau­za horiek euren kabuz egitea nola lor­tu zuten. Orduan, oso dibertigarria iru­ditu zitzaidan ipuinera ekartzeko”. Nurren hurrengo abentura buruan du dagoeneko. “Irakurle asko ditu Nu­rrek, eta abentura gehiago nahi di­tuzte”.  

 

Txorierriko albiste garrantzitsuak eta azken ordukoak jaso gura dituzu Whatsapp bitartez?

WHATSAPP: Bidali ALTA hitza 747 406 561 telefono zenbakira.

Izan zaitez berriemale ere. Bidali zure argazkiak, bideoak eta berriak.

Hilero lagun birentzako bazkaria zozkatuko dugu alta hartzen dutenen artean (Baserri Antzokian).