Soziolinguistika. Zer da ba? Ba, hizkuntzen eta gizartearen harremana aztertzen du, hori baino ez. Edo hori guztia, esnatzen garenetik ohera joan arte (ametsetan ere bai) hizkuntzak gurekin harremanetan baitaude, hasi pentsamenduetatik eta amaitu edozein iragarkietan. Baina, kontuz, soziolinguistikak ez ditu prozesu indibidualak aztertzen, kolektiboak baizik: hizkuntza ohiturak, hizkuntza eskubideak, konplexuak, gatazkak, portaerak, diskriminazioak, … Eta hori guztia aztertu eta lantzeko erpin asko ditu soziolinguistikak, psikologia (batez ere, soziala), antropologia, soziologia, zuzenbidea, ekonomia, komunikazioa, politika, … Hizkuntzen praktika sozialen inguruko jakintza zientifikoa delako soziolinguistika, ezer izatekotan.
Eta soziolinguistika, kontrara eman dezakeen arren, ez da linguistika. Ez du aztertzen hizkuntzaren sintaxia, edo gramatika, edo joskera, edo morfologia. Horiek filologoentzat. Soziolinguistikak hizkuntzaren alderdi sozialei egiten die jaramon. Eta, horren barruan, bi plangintza bihurtu ziren kanon diziplina sortu berritan: corpus plangintza (gure kasuan, larreko hizkuntza noranahikoa bihurtzeko lana, estandarizazioa, euskara batua eta hari lotutakoak) eta estatus plangintza (hiztunei eta haren inguruabarrei dagokiena). 70 urte pasa dira ordutik eta estatus plangintza biderkatu zaigu: jabetze plangintza (euskara ikasi eta irakasteko metodologiak, plangintzak eta abar), prestigio plangintza, identitate plangintza, komunitate plangintza, …
Plangintzak, plangintzak eta plangintzak. Dena zientifikoa, dena zenbakietara ekarria, dena aldagai, dena … Errealitatea, baina, batzuetan bestelakoa izaten da eta dena ez dago hain “planifikatua”. Adibidez, euskara batua sortzeko prozesuan zenbateko planifikazioa egon zen? Edo 60ko hamarkadan hasi zen pizkundean? Edo gau-eskola eta euskaltegien sorreran?
Baina jarraitzen dugu metafora hori erabiltzen (bai, irakurle, plangintza metafora bat da). Nire ustez, metafora hauek oso produktibistak dira, enpresarialak oso (joera orokorrarekin bat datoz, orain sentimenduak kudeatu behar ditugun honetan). Eta ostentzen dute hizkuntzen dinamiketan eragin handia duten praktika afektibo asko, baina …
Bi plangintza nagusi horietara itzulita, corpus plangintzak hizkuntza egoera berrietara egokitzea dakar eta nahitaezkoa da, baina ez nahikoa. Estatus plangintza izan behar da lehentasunezko. Azken finean, hiztunon normalizaziorako alderdi linguistikoak bigarren mailakoak dira. Beharrezkoak, baina bigarren mailakoak. Eta, horregatik, ez dago ulertzerik herri santu honetan goi mailako jakintza akademikorik ez egotea. Ez dago ulertzerik goi mailako ikerketa eta dibulgaziorik ez egotea (salbuespenak salbuespen eta ia beti herrigintzatik elikatuta).
Kontuz! Baina ezin dugu ulertu soziolinguistika lurretik bi zentimetro gorago dabilenen zientzia modura. Interbentzio eta eraldatze zientzia modura ulertu beharko genuke eta, ahal dela, behetik gorako zientzia modura, egunerokoan gertatzen zaizkigunak hobeto ulertu eta horiek aldatzeko zientzia modura.
Beraz, ahal den heinean, jakintza herritarrari heldu beharko diogu eta eskertu Soziolinguistika Klusterrari eta Udako Euskal Unibertsitareari urteetan egindako lana. Eta jarraitu jakite hau dibulgatzen, ditugun baliabidetxoekin. Horretarako, aukera izango dugu hurrengo hilabeteetan Aikorreko orrialdeetan.