Fenomenoa ulertzea da prebentzioaren lehen pausoa, eta batez ere, sufritzen ari direnak babesteko bidea.
Psikologiaren ikuspegitik, jazarpena jasaten duen haur edo nerabeak ez du “momentu txar bat” pasatzen besterik. Eguneroko mespretxuak eta bazterketak bere buruaren irudi faltsua eraikitzen dute: ez duela balio, ez duela lekurik, errudun dela. Askotan honako pentsamenduak agertzen dira: "Inork ez nau maite", "Zerbait gaizki egiten ari naiz", edo "Hitz egiten badut, okerrago izango da."
Garapen betean dagoen garunak ingurunea arrisku gisa interpretatzen du eta defentsa-mekanismoak aktibatzen ditu: egoerak saihestu, isolatu, emozionalki itxi edo suminkor bihurtu. Sarritan, portaera horiek “etapa” edo “jarrera txarra” bezala interpretatzen dira, baina askotan sufrimenduaren adierazleak dira.
Profesionalen ikuspegitik, badaude adi egon behar diren seinale argiak. Ez dira guztiak batera agertu behar: hainbat agertzea nahikoa da arreta jartzeko.
1. Eguneroko portaeran aldaketak
- Bat-bateko lotsa edo beldurra eskolara joateko.
- Eskapismoa edo aitzakiak: "abel-mina dut", "neka-neka eginda nago".
- Gizarte-isolamendua edo lehen gustuko zituen jarduerak uztea.
- Arrazoi medikorik gabeko sintomak: buruko minak, goragalea, ondoeza.
2. Aldaketa emozionalak
- Tristura jarraitua edo uste ez bezalako suminkortasuna.
- Antsietatea eskola edo zenbait ikaskide aipatzean.
- Autoestimua jaisten duten esaldiak: "ez dut balio", "dena gaizki egiten dut".
3. Eskola-errendimenduan beherakada
- Noten jaitsiera nabaria.
- Kontzentraziorik eza.
- Ahazturetan edo desantolaketan gorakada.
4. Gatazka fisiko edo bisualen zantzuak
- Arropa urratua edo objektu galduak/hautsita.
- Mugikorra begiratzean antsietatea edo beldurra.
- Taldeetan edo txatetan parte hartzea saihestea.
5. Harreman sozialen aldaketak
- Lagunei buruz hitz egiteari uztea.
- Zenbait pertsona saihestu edo ez izendatu.
- Itxiago bihurtu edo, kontrara, oldarkorrago agertu.
Seinale horiek garaiz ikusteak ez du soilik mina arintzen: ondorio emozionalak sakontzea ere eragozten du. Jazarpena ez da gertakari isolatua: errepikapena da, botere-desoreka da eta nahita egiten da. Horregatik uzten du arrastoa. Horregatik ahultzen du autoestimua. Horregatik ez da “denborarekin” berez sendatzen.
Baina arrazoi beragatik, laguntza psikologiko egokia jasotzen duen adingabeak bere segurtasuna eta konfiantza berreskuratu ditzake, bizitzen ari dena ulertu eta aurre egiteko tresnak ikas ditzake. Prebentzioa ez da eskolaren ardura bakarrik. Ingurune osoak hartu behar du parte:
- Familiek entzun, balioztatu eta ez epaitzeko gaitasuna behar dute.
- Eskolek seinale goiztiarrak detekta- tzeko formakuntza eta protokolo argiak behar dituzte.
- Komunitateak errespetua eta enpatia sustatu behar ditu, eguneroko ohitura gisa.
Laguntza psikologikoak espazio segurua eskaintzen du adingabeak bere emozioak askatu, gertatzen ari zaiona ulertu eta segurtasuna berreskuratzeko.
Familiei ere tresnak eskaintzen dizkie: nola lagundu, nola entzun eta nola babestu euren burua errudun sentitu gabe. Batzuetan, elkarrizketa profesional bakar batek bide berri bat ireki dezake.